Tamara Pigot - 28 maart 2025

Zeldzame rassen overleg 2025

Op zaterdag 22 maart werd in de schakel in Nijkerk het zeldzame rassenoverleg gehouden. De dag viel dit keer in maart vanwege de MKZ dreiging in januari. We waren blij dat de dag alsnog kon plaatsvinden. In de opening door SZH voorzitter Gerrit Tacken werd aangestipt dat het doel van de SZH ‘het overbodig maken van de zichzelf’ helaas nog niet in zicht is met de toenemende vergrijzing onder houders. Met een workshop van ‘Tijd voor Actie’ hebben we samen gezocht naar de beste manieren voor het vinden en binden van een nieuwe generatie schatbewaarders.

Hoogte en dieptepunt van 2024 en turbulente start van 2025.

Bureaucoördinator Nonja Remijn vertelt over het afgelopen jaar van SZH en blikt vooruit op 2025. Op deze dag waarop de schoonheid van diversiteit en de essentie van mee-veranderen centraal staan.

Blauwtong, de terugkeer van de wolf en de vogelgriep hebben in 2024 voor de nodige onrust gezorgd. Gelukkig heeft SZH in 2024 ook een aantal nieuwe erkende centra mogen verwelkomen.

Het verlagen van het aantal GVE dat nodig is voor het aanvragen van de subsidie voor zeldzame landbouwhuisdierrassen is een verdienste uit 2024, waar houders dit jaar de vruchten van plukken.

Het jaar 2025 is turbulent van start gegaan. Het opduiken van MKZ op een bedrijf in Duitsland in januari zette iedereen op scherp en was er de oorzaak van dat het zeldzame rassenoverleg dit jaar in maart plaatsvond.  In een artikel van het blad van de dierenbescherming dat in maart verscheen, wordt aandacht gevraagd voor dierenwelzijn onder anderen op het gebied van tentoonstellingen.

De ontwikkelingen rond pacht in de gemeente Teylingen zorgden voor veel maatschappelijke onrust onder anderen op social media. Deze ophef legt een breder probleem rond aanbestedingen en onzekerheid voor pachters aan het licht.

Toekomst voor erfgoed

Aankomend jaar gaan we uiteraard door met de platform overleggen, onmisbare momenten om samen knelpunten en kansen te signaleren. Daarnaast zijn overige werkveld overleggen met bijvoorbeeld overheid, onderwijs, kleinschalige slachters en organisaties zoals Caring Farmers van groot belang om samen op te trekken en in te kunnen springen op recente ontwikkelingen.

De waarden, die zijn gevat in de SZH folder, geven de zeldzame rassen bestaansrecht. In 2026 vieren we het vijftigjarig bestaan van de SZH. Ter gelegenheid hiervan wordt een boek uitgegeven waarin deze waarden centraal staan.

De resultaten van het onderzoek Dubbeldoel Natuurlijk zijn gelanceerd. Hierover meer in de bijdrage van CGN hieronder. Met de website kleinschalig boeren bundelen we informatie die onder anderen voor houders van zeldzame rassen van belang is.

Ook is er aandacht voor de cultuurhistorische waarde van de oorspronkelijke rassen. Een mooi gegeven: 2025 is het 400 jaar geleden dat Paulus Potter werd geboren. Samen met Slow food, CGN en de stichting Streekeigen Producten Nederland organiseren we in mei een netwerkdag levend erfgoed bij de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE). Daar wordt een eerste aanzet gemaakt om krachten te bundelen van professionals die zich bezig houden met plantaardig en dierlijk levend erfgoed.

Er blijkt een kloof te bestaan tussen de informatie die rasorganisaties laten zien op hun website en waarnaar de potentiële nieuwe houder op zoek is.  Dat was een belangrijke bevinding van het studentenonderzoek ‘Hatching a future: Improving prospects of traditional Dutch chicken breeds’ door studenten van de WUR in het kader van een ACT opdracht. De workshop van ‘Tijd voor Actie’ tijdens deze dag (zie hieronder) sluit daar mooi op aan!

Intermezzo: Zwartbles Ras van het jaar 2025

Wiepke Lam, trotse fokker van de Zwartbles met het eerste erkende zwartbles fokcentrum Frylam, nam de gelegenheid om zijn enthousiasme over de Zwartbles te delen. De mooie eigenschappen van dit dubbeldoel schaap, die naast de productie van vlees, melk en wol ook bekend staat om haar goede karakter en moedereigenschappen kon hij goed overbrengen.

Deze afbeelding uit 1920 is de eerst bekende foto waarop de Zwartbles werd vastgelegd.

Naast een duik in de ontstaansgeschiedenis van het ras werden de twee stamboeken: NZS en de zwartbles fokkersgroep, die net wat anders naar het ras kijken, met elkaar vergeleken. Voor meer info over de zwartbles: Zwartbles ras van het jaar 2025.

Update Centrum genetische bronnen Nederland (CGN)

Tijdens deze presentatie nam Mira Schoon ons mee met een terugblik op het werk van CGN in 2024 en een blik vooruit op het jaar 2025.

CGN in het kort

CGN voert wettelijke onderzoekstaken (WOT) uit met als doel:

• Behoud en duurzaam gebruik van genetische bronnen
• Behoud van genetische diversiteit binnen en tussen soorten en rassen.

Dit wordt bereikt door middel van beleidsadvies, de genenbank, rassenlijst* (wat is de trend), kennisbank, onderzoek en advisering. (Populatie analyses).

*Om de rassenlijst te updaten wordt opgeroepen om tijdig aantallen door te geven.

Lopende projecten

Momenteel wordt de laatste hand gelegd aan een infographic met de bevindingen van het project project Dubbeldoel Natuurlijk. Hierbij zijn we ook het veld in gegaan en hebben fokdoel discussies gevoerd. In 2024 was de Zwarte bij het ras van het jaar. Bij dit uitzonderlijke ras horen bijzondere uitdagingen. Er is ervaring opgedaan met hulp uit het buitenland. De centrale vraag: ‘Wat is de variatie en de zuiverheid van de bijen op Texel en van welke volken is het interessant om genetisch materiaal op te slaan?’ De analyse van de resultaten is aan de gang en er wordt gewerkt aan een plan voor de genenbank.

Van geitenrassen wordt een populatieanalyse gemaakt voor de rassen die vallen onder de Nederlandse Organisatie voor de Geitenfokkerij (NOG). CGN is tevens gestart met een analyse gedaan naar de Groninger blaarkop met als onderzoeksvraag ‘Wat is het langetermijneffect van het bloedspreidingsplan dat 20 jaar geleden werd ingezet?’

Voor onderzoek naar diversiteit in de Nederlandse schapenrassen wordt DNA en wol verzameld. Ook wordt gekeken naar de staartlengte en schofthoogte. De wol analyses worden gemaakt in verband met de verwaarding van wol. De gegevens kunnen worden gebruikt in het fokdoel. Het Dinamo fonds geeft ondersteunt dit onderzoek met een subsidie.

Voor kleindieren wordt in kaart gebracht welke registratiesystemen er gebruikt worden om de fokkerij te ondersteunen en hoeveel genetische variatie is er In de populaties.

Workshop 1: Tijd voor actie: de WHY van je organisatie

Tessa Burgers en Johanna Folkers van de organisatie tijd voor Actie, namen de aanwezigen mee in de wereld van de jonge(re) vrijwilliger. Hoognodig om de aansluiting te vinden met een nieuwe generatie aan houders en fokkers. Tijdens de workshop was er veel tijd voor inbreng en het delen van eigen ervaringen.

Theo Janssen vertelde bijvoorbeeld: “Vrijwilligers hebben we veel, maar bestuurders die een vaste bijdrage leveren zijn er maar weinig. Wat helpt is opbellen, want als mensen zich ongeveer één keer of twee keer per jaar inzetten, blijven ze al meer betrokken.”

De deelnemers waren erg actief en betrokken. Het was duidelijk dat dit thema leeft. Veel aanwezigen hadden ook goede tips uit de praktijk.

Een tip die veel bijval kreeg, was het verbinden van mensen in de regio. Het werkt positief als mensen elkaar kunnen ontmoeten. Dan weet men elkaar steeds makkelijker te vinden. Nog een tip: Niet geschoten is altijd mis. Dus twijfelt je of iemand iets wil doen, vul dat niet voor een ander in, maar vraag het gewoon. Of een taak wel of niet past bepaalt iemand zelf.

Denk na over:

• Wat geef je een vrijwilliger in plaats van geld. Bijvoorbeeld verbinding, sociaal contact of een leertraject.
• Wat je niet moet doen: ‘Geef een vinger een pak de hand’. Wees dus blij met ieders bijdrage ook al is die klein.

Golden Circle, alles draait om de WHY:

Uit het plaatje van de Golden circle blijkt dat ‘alles draait om de diepe overtuiging van waaruit je als mens keuzen maakt’

Wanneer je mensen weet te raken op deze diepe overtuiging, zijn ze eerder bereid zich in te zetten voor je organisatie.

Tips voor het vinden van verbinding met je doelgroep:

• Neem een vragende houding aan.
• Accepteer dat er veel onwetendheid is.
• Een veelgemaakte fout: vanuit passie gelijk de diepte in gaan.

De voorwaarden om je vrijwillig in te zetten:

• bereidheid
• bekwaamheid
• beschikbaarheid

Is iemand (nog) niet bekwaam? Bied dan (tijdelijk) hulp aan om de eigen WHY te bereiken.

Tips:

• Laat je horen. Houders en fokkers zijn bescheiden en schreeuwen hun successen doorgaans niet van de daken. Dat is jammer, want bij door die valse bescheidenheid blijven rassen die een plek in de spotlight verdienen nog te vaak in de schaduw staan.
• Ambassadeurs. Mensen zijn vaak trots als er gevraagd worden als ambassadeur Je kunt mensen ook motiveren om likes te geven op je berichten.
• Jongeren willen gelijkwaardig behandeld worden.
• Voorkom een mismatch.
• Mensen zijn groepsdieren en doen graag iets samen. Met name jongeren vinden het vaak spannend om iets alleen te doen. Hen kun soms echt over de drempel krijgen door ze samen een klus op te laten pakken.
• Maak een opdracht niet te groot. Het werkt vaak beter om hem in kleine klussen op te knippen.

Workshop 2: CGN ‘Fokken doen we samen’

Genetische variatie is nodig om te kunnen selecteren op eigenschappen. Daarom is gezamenlijke registratie van belang. Door die registratie worden ook trends in de populatie zichtbaar. Maar waar let je dan op? Met een voorbeeld van een kloon, met dus identiek genetische materiaal werd het publiek aan het denken gezet. Want zelfs klonen zijn qua exterieur niet 100% hetzelfde. Bedenk dus hoeveel effect je op het kenmerk hebt waarop je selecteert.

Veelgebruikte termen als type, gezondheid, robuustheid en zelfredzaamheid kwamen aan de orde. Die zijn niet makkelijk meetbaar te maken. En daarnaast zijn sommige kenmerken nog positief of negatief van invloed op elkaar.

Maar wat is nu eigenlijk de rol van het stamboek in de fokkerij en het behoud van een ras?

En wat is de rol van de fokker?

Bovenstaande woordwolken, zijn de gedachten van de aanwezigen.

Met deze kennis in gedachten werden deelnemers met een schrijf oefening uitgedaagd om de vijf belangrijke stappen in de totstandkoming van het fokdoel te doorlopen.

Stap 1: het fokdoel

Bepaal welke kwaliteiten van het ras belangrijk genoeg zijn om vastgelegd te worden. Het fokdoel is een combinatie van kenmerken.

Stap 2: registratie

Hoe ga je deze kwaliteiten vervolgens specificeren. Je wil de kwaliteiten natuurlijk wel meetbaar maken.

Stap 3: weging

Welke kenmerken zijn belangrijker dan anderen. De aanwezigen kregen de opdracht 20 punten te verdelen onder de gekozen raskenmerken.

Stap 4: praktijk

Waar en hoe verzamel je de gewenste kenmerken en wie is waarvoor verantwoordelijk. Door fokkers het zelfde te laten doen geef je vertrouwen. Een combinatie van fysieke keuring en monitoren door eigenaars is ook mogelijk.

Zoals wel vaker wordt gezegd; de praktijk is weerbarstig. Zo blijkt ook uit de zaal. Want je kunt bijvoorbeeld afhankelijk zijn van een jury. Zoals bij het Gelders paard. Daar wordt gekeurd op type, maar niet op rijeigenschappen. Die kun je namelijk als jury niet beoordelen.

Stap 5: de fokker

In deze stap is de centrale vraag: Hoe houd je de fokker betrokken?

Door de aanwezigen werden meerdere opties genoemd. Zoals speciale fok advies dagen bij het Gelders Paard of een mentor systeem. Daarbij worden nieuwe aan ervaren fokkers gekoppeld, dat goed werkte bij de Drentse heideschapen. Bij de Toggenburgers wordt regelmatig een fokkersdag georganiseerd met een thema waarbij ook informatie wordt opgehaald bij fokkers. Een gezamenlijke barbecue is ook een goede manier om mensen bijeen te brengen en dat werkt verbindend.

De LFNL organiseert zogenaamde ‘SMEK Dagen’ voor fokkers van de Nederlandse landgeit. Die afkorting staat voor: ‘Selecteren Met Een Keurmeestersoog’ Ook werd weer de kracht van het werken in de regio genoemd. Bijvoorbeeld door het organiseren van een informele stallentocht.

Thuis verder met nieuwe inzichten

Het was leuk om te zien dat er tijdens de dag veel informatie werd uitgewisseld. Ook over de inhoud van de workshops werd tijdens de gezamenlijke lunch en na afloop van het programma verder gepraat. We zijn erg benieuwd hoe de workshops gaan doorwerken en wat de effecten daarvan zijn op de samenwerking in de fokkerij en het werven van nieuwe leden, houders, vrijwilligers en ambassadeurs, zodat de schoonheid van diversiteit van de rassen verder gedragen kan worden door een nieuwe generatie houders en fokkers.